WWW.UK.X-PDF.RU

˲ - , ,

 
<< HOME
CONTACTS




( )
.: (050)697-98-00, (067)176-69-25, (063)846-28-10
׸

( )
.: (050)697-98-00, (067)176-69-25, (063)846-28-10
׸
 >>  . C 07.00.00
Pages:     | 1 |   ...   | 6 | 7 || 9 | 10 |   ...   | 102 |

˲ 36 .. 801.81:821.161.2 82.3(4) , ...

-- [ 8 ] --

W. Hnatiuk w Sowie wstpnym do analizowanego zbioru wyodrbni dwa podziay gatunku bajki ludowej. Pierwszy to podzia formalny na tzw. czyste bajki, ktre przedstawiaj jedynie byt zwierzt (w tym zbiorze s to midzy innymi nr 1 Zwierzta pod panowaniem lwa, nr 33 Ptaki pod panowaniem ora, nr 41 Dlaczego koluchy uciekaj przed duymi rybami?, nr 45 Niedola ukw) i te, przedstawiajce stosunki midzy zwierztami i ludmi (nr 13 Jak lisica uczynia carem Hrycka Skorochwata, nr 26 Za koza, nr 36 Wrbel niemowa, nr 40 W i dziecko) [5, III]. Drugi podzia dotyczy formy utworw; W. Hnatiuk rozgranicza bajki epickie, ktre uwaa za najstarsze (w danym zbiorze ten podgatunek reprezentuj nr 3 Chory lew, nr 4 Jak wilkowi zachciao si kolt, nr 5 Gupi wilk, nr 11 Lisica-zakonnica spowiada koguta, nr 7 Lisica na zimowisku u przyjaci, nr 23 Msza aobna po kocie, nr 30 Zemsta zwierzt), modsze od nich i biorce pocztek waciwie od nich bajki dydaktyczne (nr 10 O starym dobrze zapomina si, nr 16 Mysz na weselu, nr 21 Pies i niedwied, nr 27 Chytra owca, nr 36 Wrbla zemsta, nr 40 W i dziecko). O zakwalifikowaniu danego utworu jako bajki dydaktycznej, zdaniem W. Hnatiuka, moe decydowa dodanie na przykad jednego zdania o charakterze pouczenia czy przestrogi do utworu, ktrego konstrukcja odpowiada formie bajki epickiej. Przykadem moe by bajka nr 18 Roztaczony zajc, gdzie na kocu tekstu pojawia si wypowied: Naley umie swoich wrogw zwycia fortelem, jeli si nie ma takiej siy, jak oni [5, 128]. W.

Hnatiuk podkrela jednak, e i bez takiego pouczenia na pocztku lub kocu bajki moe ona by mimo wszystko utworem dydaktycznym decydujc rol odgrywa wwczas caociowa wymowa, zabarwienie danego opowiadania. Wreszcie najmodszym podgatunkiem jest bajka satyryczna, gdy, jak stwierdza wspomniany autor, satyra w swej istocie ciy ku odniesieniu do wspczesnej rzeczywistoci, co powoduje, e ten podgatunek bajki ulega najczstszym modyfikacjom. W omawianym zbiorze reprezentuj go m.in.: nr 1 Zwierzta pod panowaniem lwa (satyra na prawo i porzdki w pastwie), nr 8 Jak zwierzta lamentoway po babie (satyra na ludzi, ktrzy zwracaj uwag na form, a nie na wntrze), nr 19 Jak zajc szuka mierci (satyra na tchrzy i stosunki maeskie), nr 32 Zwierzta jako obywatele (satyra na stosunki i porzdki w spoeczestwie), nr 33 Ptaki pod panowaniem ora (satyra na swawol administracji pastwowej), nr 34 Jak jastrzb wjtowa (satyra na urzd wjta), nr 41 Dlaczego koluchy uciekaj przed wielkimi rybami? (satyra na sdownictwo) /Problem opisu gatunku bajki ludowej na gruncie bada ukraiskich przedstawia szerzej publikacja [10, 416-420]/.

Powyszy pobieny przegld samych tytuw utworw dobrze oddaje najwaniejsz, zdaniem W. Hnatiuka, cech bajkowych zwierzt ich ludzka

natur. W jednej z prac krytycznych pisa o tym problemie w nastpujcy sposb:

Zwierzta maj dusz, zwierzta myl, zwierzta pacz, zwierzta miej si, zwierzta rozrniaj godnoci tytularne i oddaj honory z tymi tytuami zwizane, zwierzta wiedz o Bogu, zwierzta wiedz o witych, zwierzta maj klasztory i relikwie witych, zwierzta wiedz, co to grzech, zwierzta chodz do wrbitw, zwierzta umiej pisa i czyta, zwierzta, tak jak ludzie, pojmuj ycie rodzinne, zwierzta urzdzaj sobie wypoczynek i rozrywk, maj organizacje spoeczne (wybieraj wjtw, carw, a ci ostatni mianuj ministrw i czonkw rzdu), rozmawiaj z ludmi [6, 189].

W. Hnatiuk ustosunkowuje si take do kwestii ewentualnego istnienia bajki ukraiskiej jako specyficznego wariantu tego gatunku. Ju sam tytu zbioru sugeruje, e takie wydzielenie nie jest moliwe. Potwierdza to rwnie charakterystyka bajki jako gatunku w Sowie wstpnym tego wydania utworw: 1. Bajki [] pochodz z bardzo odlegych czasw i maj po kilka tysicy lat; 2. Nie powstaj ju nowe bajki; co najwyej mog pojawia si obecnie tylko nowe kombinacje motyww, ale nowe opowiadania nie mog by tworzone, poniewa obecny wiatopogld prostego ludu jest zupenie inny od staroytnego.

Na gruncie wspczesnego wiatopogldu powstaj nowele, powiastki (anegdoty), podania, legendy; wszystko inne przekazywane jest tak, jak przechowao si w pamici ludu. Dlatego wanie bajka, ktra niedawno uzyskaa obecn posta, wyrnia si spord innych bardzo wyranie (np. nr 32 Zwierzta jako obywatele); 3. Wszystkie bajki [] nosz charakter utworw wdrownych. To, e dla wielu bajek nie odnaleziono analogicznych utworw u innych narodw, nie moe by dowodem, i ich tam nie ma, a jedynie wiadczy o tym, e dotychczas ich nie odszukano; 4. Wszystkie one przesycone s pierwiastkiem fantastycznym, i czym go wicej w opowiadaniu, tym opowiadanie jest lepsze [5, IV].

Potwierdzeniem uniwersalnoci bajki jako gatunku moe by charakterystyczne dla nich czste wystpowanie egzotycznych zwierzt, ktre nie wystpuj w naturze na terytorium zamieszkaym przez Sowian, czy, cilej, przez Ukraicw.

S to przede wszystkim rozbudowane obrazy lwa, mapy i sonia. W. Hnatiuk odnis si do tej kwestii w nastpujcy sposb: a) albo nasz nard y ongi w takich miejscach, gdzie yy rwnie te zwierzta i zachowa pami o nich (mniej prawdopodobne); b) albo bajka przywdrowaa do naszego ludu z tych krain, w ktrych yj te egzotyczne zwierzta [6, 193]. Badacz zwrci rwnie uwag na to, e nie wszystkie zwierzta wystpujce na ziemiach ukraiskich w naturze i dobrze znane ludziom s bohaterami bajek. Brak jest w roli gwnego bohatera postaci jelenia (sarny), dzika, borsuka, kuny, rysia, wydry czy koni, cho w twrczoci ludowej na ziemiach ukraiskich te obrazy pojawiaj si do czsto.

Najczstsi bohaterowie bajek to lis, wilk, zajc, niedwied i lew, cho ten ostatni, jak ju wspomniano, jest zwierzciem egzotycznym [5, VII].

Dla gatunku bajki ludowej w kontekcie analizy obrazw zwierzcych w nim wystpujcych wany jest powd ich nadrzdnego statusu w tego typu utworach.

rde tego stanu rzeczy naley doszukiwa si w dawnej przedchrzecijaskiej kulturze Sowian, dla ktrej charakterystyczny by animizm. By to wiatopogld bazujcy na wierze, e caa przyroda oywiona i nieoywiona tak jak czowiek posiada dusz, czuje i myli. wczesny czowiek nie uwaa si za lepszego, mdrzejszego, czy stojcego wyej ni zwierzta w hierarchii naturalnej. Co wicej, okrelone zwierzta uwaa za lepsze od siebie, bo lepiej przystosowane do ycia w okrelonych warunkach przyrodniczych. Czowiek nie tylko nie uwaa siebie za krla wszystkich stworze, ale jeszcze dostrzega w zwierztach magiczne i zagadkowe istoty, od ktrych mona si wiele nauczy i ktrym naley si szacunek. Z czasem zacz przypisywa okrelonym zwierztom konkretne cechy ludzkie, skonno do takich lub innych uczynkw, umiejtno abstrakcyjnego mylenia.

Wraz z odejciem naszych przodkw od starego systemu wierze, elementy naiwnej wiedzy o wiecie zawierajce m.in. wyobraenia o wiecie fauny przesyconym pierwiastkiem magicznym i fantastycznym zajy miejsce w twrczoci ustnej i przekazywane z pokolenia na pokolenia pozostaway wiadectwem dawnych czasw. Bajka zatem docierajc na ziemie sowiaskie trafia na podatny grunt wpisujc si w lokaln twrczo ludow.

Omawiany zbir W. Hnatiuka zawiera 45 utworw; nie s one uoone ani w porzdku alfabetycznym, ani wg jakiegokolwiek klucza. By moe o ukadzie zadecydowa czas zapisu danego utworu lub miejsce dokonanego zapisu, jednak w Sowie wstpnym i przypisach brak odnonych informacji. Przedstawione w nim zwierzta s nosicielami wspomnianych wczeniej cech i zdolnoci ludzkich, ale samymi sob rwnie wyraaj okrelon metafor zaczerpnit z leksykonu ludzkich wad bd zalet. Poza tym zachowuj one zewntrzne cechy typowe dla swojego gatunku, a jeeli ich wygld zewntrzny odbiega od tego tradycyjnego, znanego ludziom z wasnego dowiadczenia bd opowieci (np. w bajce nr 2 Jak lew uton w studni opowiadajcy podkrela, e lew, ktry dawno temu pojawi si w briaskich lasach, by taki ogromny i grony, e bywao, i kiedy zarycza, wwczas wszystkie zwierzta dray niczym osikowe licie [5, 18], ma to zwizek z ich nadzwyczajnymi zdolnociami (wspomniany lew podporzdkowa sobie wszystkie zwierzta).

W ten sam sposb moemy przeanalizowa dla przykadu bajkowy obraz lisa.

Wystpuje on w wikszoci bajek z omawianego zbioru zarwno jako gwny bohater, jak i posta drugoplanowa. Jego wygld zewntrzny za kadym razem jest zbieny: jest nieduych rozmiarw (mniejszy od wilka, wikszy od zajca), ma rud sier i puszyst rud kit. Jedynie w bajce nr 2 jego wygld odbiega nieco od standardowego na kocu ogona nie ma sierci (sam lis mwi o tym, e jest to jego znami od urodzenia) a to ju zwiastuje wplecenie owej cechy szczeglnej do toku zdarze (ze wzgldu na ten niedostatek zwierzta okrzykuj go kalek i posyaj na poarcie lwu) [5, 23]. Z kolei w bajce nr 1 lis sam si okalecza odgryzajc sobie ogon (w ten sposb uwalnia si z pt, ktre zawiza mu na ogonie gospodarz karzc go w ten sposb za kradzie kur) [5, 12]. Wida zatem, e opis zewntrzny zwierzt bdcych bohaterami bajek jest uoglniony i wynika z poczynionych przez czowieka obserwacji. Cechy przypisane lisowi we wszystkich analizowanych utworach to chytro, przebiego i ruchliwo.




140 .


Realizacja tych cech w toku akcji wspomnianych bajek nie jest jednak nacechowana tylko negatywnie bd pozytywnie. Oto w bajce nr 1 lis dziki swej przebiegoci i sprytnym fortelom doprowadza do obwoania lwa krlem zwierzt;

pniej korzysta z cicych na lwie zobowiza wobec niego przeciwstawiajc dobro wasne sprawiedliwoci i praworzdnoci w pastwie (jako polowy minister i gwny kontroler kurnikw wyrzdzi wiele szkd, unikn kary gospodarza i ukry si w chacie zajca, poar jego mode, a pniej w celu uniknicia kary skci lwa z wilkami rozbijajc w ten sposb hierarchi pastwow). Z kolei w bajce nr 2 lis z pocztku sprytnie manipuluje zwierztami po to, by unikn wydania na poarcie lwu, jednak w obliczu mierci zdobywa si na fortel, dziki ktremu lew tonie w studni. W ten sposb lis ratuje wasn skr, ale porednio uwalnia te inne zwierzta od tyrana. W bajce nr 29 Zwierzta w jamie lis dziki pomocy innych zwierzt uwizionych w jamie pod pretekstem sprowadzenia pomocy wydostaje si z puapki, porzuca jednak swych niedawnych towarzyszy niedoli, przez co skazuje ich na mier. Za to w bajce nr 28 Za koza lis spieszy na ratunek skrzywdzonemu zajcowi. Odrbn charakterystyk postaci lisicy przynosi bajka nr 24 Jak kot oeni si z lisic: bez niej woda niegdzie si nie wici, ona podlie si kademu; lepiej nie dotyka jej go rk, a zaoy rkawic; trzeba jej si bardzo ba, bo ona nie tyle prawdy powie, ile skamie; jeli j kto rozgniewa, temu na dobre to nie wyjdzie [5, 151]. Jednak w omawianym zbiorze bajek pojawia si rwnie inny obraz czynw lisicy/lisa. Zwykle wygrywa ona w rywalizacji z innymi zwierztami, jednak w bajce nr 27 Chytra owca to wanie tytuowej owcy udaje si oszuka lisic [5, 173].

Rwnie ciekaw charakterystyk przynosz bajki, w ktrych wystpuje posta zajca. Jest on wymieniony w gronie najmniejszych zwierzt i stosownie do tego opisu opowiadajcy czsto ucieka si do figury stylistycznej, w ktrej na tle rozgadanej gromady zwierzt zajc jako jedyny nie ma prawa gosu (np. w bajce nr 2 Jak lew uton w studni gromada zwierzt orzeka, e lisica ma zanie lwu na poarcie trzy zajce jako swoisty wyraz szacunku dla jego majestatu, przy czym nikt nie pyta nieszczsnych zajcy o opini na ich temat. W bajkach nr 1, 3, 28 i innych zajc wystpuje w roli nieszczsnego pokrzywdzonego zwierzcia, ale bezbronno nie jest jedyn skadow charakterystyki. Oto w bajce nr 18 Roztaczony zajc i w bajce nr 19 Jak zajc szuka mierci jego posta jest uosobieniem mdroci, owiecenia, cho i tu pojawiaj si sugestie dotyczce jego pochliwoci [5, 114, 128]. Ciekawy element bajkowej figury tego zwierzcia przynosi wspomniany ju bajka nr 3 Chory lew. Fortel lisicy doprowadza do agonii lwa, i wwczas wszystkie zwierzta, ktre wczeniej bay si swego gronego wadcy zbieraj si wok niego i miej si z jego bezradnoci. Jako ostatni gos zabiera zaj, opisujc pooenie lwa w nastpujcy sposb: Gdy bye w peni si, panowae nad nami i nie traktujc nas jak zwierzta, karae nas bez cienia alu mylc, e twj koniec nigdy nie nastpi, a teraz i ty stae si tak samo bezsilny, jak ja, ale co gorsza dla ciebie, cho umrzesz tak samo, jak i my umieramy, to ciebie nikt nie wspomni dobrym sowem! [5, 38].

Rwnie czsto w bajkach ze zbioru W. Hnatiuka pojawia si posta wilka. Jest ona jednak w wikszoci przypadkw opisana w sposb bardzo schematyczny, a jej natura i dziaania s po prostu stereotypowe. Dla przykadu w analizowanych wczeniej bajkach nr 1, 2, 3 oraz w bajce nr 4 Jak wilkowi zachciao si kolt, nr 5 Gupi wilk, nr 6 Lis uczy wilka zdobywania ryb, nr 7 Lisica zimujca w gocinie, nr 8 Jak zwierzta lamentoway po babie, nr 20 Wojna psa z wilkiem i in.

wilk przedstawiony jest pod postaci szarego, kudatego zwierzcia, wikszego od lisa rwnego wzrostem mniej wicej psu, ktry ma ogon, ostre zby i potrafi szybko biega. Jeeli wemiemy pod uwag przypisywan mu przez lud ukraiski natur mamy do czynienia z obrazem drapienika czynicego szkod w gospodarstwie, ktrego przeciwnikiem jest pies, a fatalnym doradc lisica. Wilk przedstawiany jest zazwyczaj jako posuszny poddany w krlestwie zwierzt rzdzony przez lwa (rwnie drapienika), a popada w trudne dla siebie sytuacje pod wpywem intryg lisicy. W bajce nr 1 wilk mianowany przez lwa ministrem pl lituje si nad losem skrzywdzonego zajca, przez co skazuje na banicj nie tylko samego siebie, ale te wszystkie inne wilki (do tej sytuacji doprowadza lisica); mona zatem uzna, e w obrazie jego natury drapienika jedn z wad jest nadmierna wraliwo na cudz krzywd. W osigniciu przez niego sukcesu jako pogromcy innych zwierzt, a czsto nawet w jego cakowej porace wan rol odgrywa nadmierna atwowierno nazywana przez lud ukraiski wprost gupot. Jest to widoczne we wszystkich wyej wspomnianych bajkach, jednak najpeniejszy obraz tej saboci wilka przynosi tre bajki nr 5. Oszukuj wilka kolejno pies, kozio, winia i byk, a on zrozpaczony zwraca si do swego boga (Uasa) z prob o wyjanienie przyczyny tego pasma nieszcz. Dowiaduje si, e jest to kara za zabicie cielcia biednej wdowy. Uas zapowiada, e z tego powodu przesta opiekowa si wilkiem, i czeka go pewna mier. Przepowiednia spenia si, gdy wilk ginie z rk myliwych [5, 37].



Pages:     | 1 |   ...   | 6 | 7 || 9 | 10 |   ...   | 102 |
 >>  . C 07.00.00
:

.. , .. , .. ! . . , ...

[82-93:371.671 ](477) 74.268.3(4)-9 4 . 10-11 . г , , ̲Ͳ ² ( 28.10.2010 1021) 45 . 11 . г , : -/ . . , X.: - , 2012, 576 , (). ISBN 978-617-540-276-4. ...

̲Ͳ ² ² ֲ Ͳ Գ ̲ ֲò ( ; :). 2007 㳿 ( ; : ). , 2007 . ...

² ². - VISNYK LVIV UNIV. . . . . Ser. Bibliol. Libr. Stud. Inform. Techn.2010. . 5. . 266 269 2010. Is. 5. P. 266 269 ղͲ 930.25(477.83-25)(091) ղ ² (17841933): ղ IJͲ ˲ , . , 3, . , 79000, , . (032) 272-30-63 . ....

808.3 (091) 541. Բ ʲ ʲ J() в ί ( ) .. , , -.-j(a), -.-j(a), -.-j(a), -.-j(a), . , ᒺ -j(a)(-j, -ij), ....

Masarykova univerzita Filozofick fakulta stav slavistiky Disertan prce Oxana Gazdoov Masarykova univerzita Filozofick fakulta stav slavistiky Mgr. Oxana Gazdoov 㳿 ( , ) Srovnvac vzkum ukrajinsk a esk prvnick terminologie (vvoj a souasn stav terminologie, problmy pedkladu) Disertan prce kolitel: doc. Halyna Myronova, CSc. Brno estn prohlauji, e jsem...

: http://litopys.org.ua/ ϲ˲ 1994 ̲ . . 㳿 㳿 ϲ˲ . 1. ³ 2. 3. . II. 1. ...

... .22 (61).1.2009 .. 323329. ʠ342.03 .. ȠߠӠ̲ ߠ  Ͳ Ӡ ຠ . Ⳡ:,,....

.371.13 . , . Ѳί Ҳ ò ̲ ϲί òί ² . . : , , . . ...

ֲ ̲ ˲ ² ʲ ò ˲ ˲ ̲ : в Ͳ - , 21 2011 . в 35.085 67 3 : ..., . . . (. ); ... . . (. ); ..., . . . ; ....




( )
.: (050)697-98-00, (067)176-69-25, (063)846-28-10
׸


 
<<     |    
2013 www.uk.x-pdf.ru -